Backup คืออะไร? คู่มือสำรองข้อมูลบน VPS ที่กู้คืนได้จริง

Backup คืออะไร ทำไมถึงสำคัญกว่าที่คิด

Backup คือสำเนาของข้อมูลที่ถูกเก็บแยกออกไปจากต้นฉบับ เพื่อให้ยังมีของกลับมาใช้ได้เมื่อต้นฉบับเสียหาย ถูกลบ หรือเข้าถึงไม่ได้ หัวใจของมันไม่ได้อยู่ที่คำว่า "สำเนา" แต่อยู่ที่คำว่า "แยก" ถ้าสำเนาอยู่ในชะตากรรมเดียวกับต้นฉบับ มันไม่ได้ทำหน้าที่ backup เลย

เหตุผลที่ backup สำคัญกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด เพราะสาเหตุที่ทำให้ข้อมูลหายจริง ๆ ไม่ใช่ฮาร์ดดิสก์พังอย่างเดียว สถิติจากคนที่ดูแลเซิร์ฟเวอร์มาสักพักจะบอกตรงกันว่า สาเหตุอันดับต้น ๆ คือคนสั่งลบผิด สคริปต์อัปเดตทำงานพลาด ปลั๊กอินเวอร์ชันใหม่เขียนทับข้อมูลเดิม หรือถูกเจาะแล้วเข้ารหัสไฟล์ทั้งเครื่องเรียกค่าไถ่

สังเกตว่าทุกสาเหตุที่ยกมา ฮาร์ดแวร์ยังทำงานปกติดีทั้งหมด ระบบที่ป้องกันแค่ฮาร์ดดิสก์พังจึงช่วยอะไรไม่ได้เลยในกรณีเหล่านี้ เพราะระบบเห็นว่าการลบและการเขียนทับคือคำสั่งที่ถูกต้อง มันจึงทำตามอย่างซื่อสัตย์และรวดเร็วมาก

อีกมุมที่คนมองข้ามคือ backup ไม่ได้มีไว้กู้ตอนหายนะเท่านั้น แต่มีไว้ให้คุณกล้าเปลี่ยนแปลงระบบด้วย คนที่รู้ว่ามีจุดย้อนกลับเมื่อวานอยู่ จะกล้าอัปเดตเวอร์ชัน กล้าย้ายเครื่อง กล้าแก้ไฟล์ตั้งค่า ส่วนคนที่ไม่มี backup มักปล่อยระบบเก่าค้างไว้เพราะกลัวพัง ซึ่งสุดท้ายอันตรายกว่า

ความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุด: RAID ไม่ใช่ backup

นี่คือความเข้าใจผิดที่ทำให้ข้อมูลหายถาวรบ่อยที่สุด หลายคนเห็นว่าเซิร์ฟเวอร์ที่ใช้อยู่ทำ RAID ไว้ หรือผู้ให้บริการบอกว่ามีระบบสำรองฮาร์ดดิสก์ เลยสรุปว่าข้อมูลปลอดภัยแล้ว ไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม ซึ่งเป็นการอ่านความหมายผิดคนละเรื่อง

RAID คือการเขียนข้อมูลลงดิสก์หลายลูกพร้อมกัน เพื่อให้ระบบยังทำงานต่อได้ถ้าดิสก์ลูกใดลูกหนึ่งเสีย มันแก้ปัญหาเรื่องฮาร์ดแวร์ล้วน ๆ ไม่ได้แก้ปัญหาเรื่องข้อมูล เพราะเวลาคุณสั่งลบไฟล์ทิ้ง RAID จะลบไฟล์นั้นออกจากดิสก์ทุกลูกพร้อมกันในเสี้ยววินาที มันไม่มีทางรู้ว่าคุณลบผิดหรือลบถูก

เรื่องเดียวกันนี้ใช้กับ snapshot ที่เก็บไว้บนเครื่องเดียวกัน snapshot คือการจดสถานะของดิสก์ไว้ ณ เวลาหนึ่ง ซึ่งมีประโยชน์มากเวลาอยากย้อนกลับหลังอัปเดตพลาด แต่ถ้ามันถูกเก็บอยู่บนพื้นที่จัดเก็บชุดเดียวกับข้อมูลจริง เมื่อพื้นที่ชุดนั้นเสียหาย ถูกเข้ารหัสเรียกค่าไถ่ หรือบัญชีถูกยึดแล้วสั่งลบทั้งเครื่อง snapshot ก็หายไปพร้อมกัน

วิธีทดสอบง่าย ๆ ในหัวคือถามตัวเองว่า "ถ้าเครื่องนี้หายไปทั้งเครื่องตอนนี้เลย ข้อมูลชุดนี้ยังอยู่ไหม" ถ้าคำตอบคือไม่อยู่ สิ่งที่คุณมีคือระบบทนทานต่อความเสียหาย ไม่ใช่ backup แม้จะมีประโยชน์แค่ไหนก็ตาม

หลัก 3-2-1 คืออะไร อธิบายให้เข้าใจง่าย

หลัก 3-2-1 คือสูตรง่าย ๆ ที่คนดูแลระบบใช้กันมานาน เพื่อตอบคำถามว่าต้องมี backup กี่ชุดถึงจะพอ ตัวเลขสามตัวหมายถึงข้อมูลรวม 3 ชุด เก็บบนสื่อหรือระบบที่ต่างกัน 2 แบบ และมีอย่างน้อย 1 ชุดอยู่คนละที่กับต้นฉบับ

ตัวเลข 3 นับรวมข้อมูลจริงที่ใช้งานอยู่ด้วย แปลว่าคุณต้องมีสำเนาเพิ่มอีกสองชุด เหตุผลที่ไม่ใช่ชุดเดียวเพราะสำเนาก็เสียได้เหมือนกัน และมักเสียแบบเงียบ ๆ จนคุณไม่รู้จนกว่าจะถึงวันที่ต้องใช้จริง

ตัวเลข 2 คือการไม่ฝากความหวังไว้กับระบบเดียว ถ้าเก็บทั้งหมดไว้ในบริการเดียวกันหรือดิสก์รุ่นเดียวกันชุดเดียวกัน ปัญหาระดับระบบจะกวาดไปทั้งหมดพร้อมกัน การกระจายไปคนละแบบทำให้ความเสี่ยงไม่ทับกัน

ตัวเลข 1 คือหัวใจที่สำคัญที่สุด สำเนาอย่างน้อยหนึ่งชุดต้องอยู่คนละที่ คนละบัญชี หรือคนละผู้ให้บริการกับเครื่องหลัก เพื่อรับมือกรณีที่ทั้งที่ตั้งนั้นมีปัญหา หรือบัญชีของคุณถูกยึด ถ้ามีชุดนี้ชุดเดียวรอดก็ยังกู้เว็บกลับมาได้

คนสมัยนี้มักเติมเลข 0 ต่อท้ายเป็น 3-2-1-0 โดยเลขศูนย์หมายถึงต้องมีข้อผิดพลาดในการทดสอบกู้คืนเป็นศูนย์ พูดง่าย ๆ คือทดสอบแล้วกู้ได้จริงทุกครั้ง ไม่ใช่แค่เห็นว่าไฟล์ backup ถูกสร้างขึ้นมา

ต้องสำรองอะไรบ้างบน VPS

คนส่วนใหญ่สำรองแค่ไฟล์เว็บ แล้วพอถึงวันกู้จริงถึงรู้ว่าประกอบระบบกลับไม่ได้ เพราะของที่ทำให้เว็บทำงานได้จริงมีมากกว่าโฟลเดอร์เว็บอย่างเดียว ตารางด้านล่างคือรายการที่ควรอยู่ในชุดสำรองของเซิร์ฟเวอร์แทบทุกเครื่อง

ควรสำรองบ่อยแค่ไหน

คำถามนี้ไม่มีคำตอบตายตัว แต่มีวิธีคิดที่ตรงไปตรงมาอยู่ข้อเดียว ให้ถามตัวเองว่า "ถ้าข้อมูลย้อนกลับไปเป็นของเมื่อกี้ คุณยอมเสียงานย้อนหลังได้กี่ชั่วโมง" คำตอบนั้นคือระยะห่างสูงสุดที่ backup ของคุณควรห่างกัน ในวงการเรียกแนวคิดนี้ว่า RPO แต่ไม่ต้องจำศัพท์ก็ได้ ขอแค่ตอบคำถามนั้นให้ได้

ยกตัวอย่างให้เห็นภาพ ถ้าเป็นเว็บบริษัทที่แก้เนื้อหาเดือนละครั้ง การสำรองสัปดาห์ละครั้งก็เพียงพอ เพราะเลวร้ายสุดคือเสียการแก้ไขของสัปดาห์นั้นซึ่งทำใหม่ได้ในไม่กี่นาที แต่ถ้าเป็นร้านค้าออนไลน์ที่มีคำสั่งซื้อเข้าทุกชั่วโมง การสำรองวันละครั้งแปลว่าคุณอาจเสียคำสั่งซื้อไปเกือบทั้งวัน ซึ่งเป็นข้อมูลที่สร้างใหม่เองไม่ได้เลย

อีกอย่างที่ต้องตัดสินใจคู่กันคือเก็บย้อนหลังกี่ชุด เพราะบางปัญหาไม่ได้ระเบิดทันที เช่นข้อมูลค่อย ๆ เสียหายจากบั๊กที่เพิ่งเริ่มเมื่อสามวันก่อน ถ้าคุณเก็บย้อนหลังแค่ชุดเดียวคือของเมื่อคืน ชุดนั้นก็มีข้อมูลที่เสียแล้วเหมือนกัน การเก็บหลายชุดย้อนหลังหลายวันจึงสำคัญพอ ๆ กับความถี่

รูปแบบที่คนใช้กันบ่อยและจัดการง่ายคือเก็บชุดรายวันย้อนหลังประมาณหนึ่งสัปดาห์ บวกชุดรายสัปดาห์ย้อนหลังอีกประมาณหนึ่งเดือน แล้วปรับความถี่ของฐานข้อมูลให้ถี่กว่าไฟล์เว็บ เพราะฐานข้อมูลเปลี่ยนแปลงตลอดเวลาแต่ไฟล์เว็บมักนิ่งกว่ามาก

• ถามก่อนว่ายอมเสียข้อมูลย้อนหลังได้กี่ชั่วโมง แล้วตั้งความถี่ให้ไม่เกินตัวเลขนั้น
• แยกความถี่ของฐานข้อมูลกับไฟล์เว็บออกจากกัน ฐานข้อมูลควรถี่กว่าเสมอ
• เก็บย้อนหลังหลายชุด อย่าเหลือแค่ชุดล่าสุดชุดเดียว เพราะชุดล่าสุดอาจมีข้อมูลที่เสียแล้ว
• ตั้งให้ทำงานอัตโนมัติตามเวลา อย่าอาศัยการจำแล้วทำมือ เพราะสุดท้ายจะลืม
• ตั้งการแจ้งเตือนเมื่อสำรองล้มเหลว เพราะการเงียบไปเฉย ๆ คือสัญญาณที่อันตรายที่สุด
• จดวันที่ทดสอบกู้คืนครั้งล่าสุดไว้ด้วย จะได้รู้ว่าเชื่อชุดสำรองชุดนี้ได้แค่ไหน

ข้อที่คนพลาดที่สุด: ไม่เคยลองกู้คืนจริง

ถ้าให้เลือกข้อผิดพลาดข้อเดียวที่ทำให้คนเจ็บหนักที่สุด คำตอบคือการมี backup ที่ไม่เคยถูกทดสอบ เพราะคนตั้งระบบสำรองเสร็จแล้วมักเห็นไฟล์ถูกสร้างขึ้นทุกคืน ก็สรุปว่าเรียบร้อยแล้ว ทั้งที่ยังไม่มีใครพิสูจน์เลยว่าไฟล์เหล่านั้นเอากลับมาใช้ได้จริง

ความจริงที่โหดร้ายคือ backup ที่กู้ไม่ได้มีค่าเท่ากับไม่มี backup เลย แถมแย่กว่าตรงที่มันทำให้คุณประมาท เพราะเชื่อว่ามีตาข่ายรองรับอยู่ ปัญหาที่เจอบ่อยมีตั้งแต่ไฟล์สำรองถูกตัดกลางคันเพราะดิสก์เต็ม ฐานข้อมูลถูกดัมป์ตอนกำลังเขียนอยู่จนได้ข้อมูลไม่ครบ สคริปต์สำรองพังเงียบ ๆ มาสามเดือนแล้ว หรือลืมสำรองโฟลเดอร์ไฟล์ที่ผู้ใช้อัปโหลด

ทางแก้ไม่ซับซ้อนเลย แค่กำหนดเป็นงานประจำว่าทุกไตรมาสจะลองกู้จริงสักครั้ง วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือกู้ขึ้นเครื่องทดสอบแยกต่างหาก ไม่ใช่กู้ทับเครื่องจริง เพราะการซ้อมไม่ควรมีความเสี่ยงที่จะทำให้ของจริงพัง

1. 1เตรียมเครื่องทดสอบแยก หรือใช้ VPS ตัวเล็กที่สุดเปิดชั่วคราวเพื่อซ้อมกู้โดยเฉพาะ
2. 2ดึงชุดสำรองล่าสุดมาจากที่เก็บภายนอกจริง ๆ ไม่ใช่ใช้ไฟล์ที่ยังค้างอยู่บนเครื่องหลัก
3. 3กู้ไฟล์เว็บและฐานข้อมูลขึ้นบนเครื่องทดสอบ พร้อมไฟล์ตั้งค่าและไฟล์ตัวแปรสภาพแวดล้อม
4. 4เปิดเว็บบนเครื่องทดสอบแล้วไล่ดูของจริง ทั้งหน้าแรก หน้าเข้าสู่ระบบ รูปภาพ และข้อมูลล่าสุด
5. 5เช็กว่าข้อมูลใหม่สุดที่กู้ได้ลงวันเวลาไหน แล้วเทียบกับที่ตั้งใจไว้ว่าห่างเกินที่ยอมรับได้หรือเปล่า
6. 6จับเวลาว่ากู้ทั้งหมดใช้เวลากี่นาที ตัวเลขนี้คือเวลาที่เว็บจะดับจริงในวันที่เกิดเรื่อง
7. 7จดขั้นตอนที่ทำทั้งหมดเป็นคู่มือสั้น ๆ เก็บไว้นอกเครื่อง เพราะวันเกิดเหตุคุณจะไม่ได้อยู่ในสภาพที่คิดอะไรออกง่าย ๆ
8. 8ลบเครื่องทดสอบทิ้งเมื่อซ้อมเสร็จ แล้วบันทึกวันที่ทดสอบไว้เป็นหลักฐาน

เก็บ backup ไว้ที่ไหนดี

เมื่อรู้แล้วว่าต้องสำรองอะไรและบ่อยแค่ไหน คำถามถัดมาคือเอาไปวางไว้ที่ไหน แต่ละที่มีข้อดีข้อเสียคนละแบบ และในทางปฏิบัติคนมักใช้มากกว่าหนึ่งที่พร้อมกัน เพื่อให้ได้ทั้งความเร็วในการกู้และความปลอดภัยระยะยาว

ทำ backup บน VPS ต้องเผื่ออะไรบ้าง

บนเครื่องเช่าที่คุณมีสิทธิ์ root เต็ม การตั้งระบบสำรองเป็นเรื่องที่ทำเองได้ทั้งหมด เครื่องมือพื้นฐานที่มีอยู่แล้วในลินุกซ์ก็เพียงพอ เช่นใช้ mysqldump ดัมป์ฐานข้อมูลออกมาเป็นไฟล์ ใช้ tar รวมโฟลเดอร์เว็บ ใช้ rsync หรือเครื่องมือซิงก์ส่งออกไปที่เก็บภายนอก แล้วผูกทั้งหมดเข้ากับ cron ให้ทำงานตามเวลาที่กำหนด

สิ่งที่ต้องเผื่อมากที่สุดคือพื้นที่ดิสก์ เพราะการสร้างไฟล์สำรองต้องใช้พื้นที่ชั่วคราวระหว่างบีบอัด ถ้าดิสก์เหลือน้อยจนเต็มระหว่างทาง ผลที่ได้คือไฟล์สำรองที่ไม่สมบูรณ์และบางครั้งเว็บจริงล่มไปด้วย จึงควรกันพื้นที่ว่างไว้พอสมควรและส่งไฟล์ออกไปเก็บภายนอกทันทีที่บีบอัดเสร็จ แล้วลบไฟล์ชั่วคราวทิ้ง

เรื่องสเปกก็มีผลอยู่บ้าง โดยเฉพาะขนาดดิสก์ที่ต้องเผื่อไว้สำหรับไฟล์ชั่วคราวและชุดสำรองย้อนหลังไม่กี่ชุด ตารางด้านล่างคือแพ็กเกจ VPS ของ Plusweb ทุกตัวมี 1 Public IPv4 ในตัวและใช้สิทธิ์ root ตั้งระบบสำรองเองได้ ตัวเลขในวงเล็บคือราคาต่อเดือนเมื่อชำระรายปี

สรุป

Backup คือสำเนาข้อมูลที่แยกออกไปจนไม่พังพร้อมต้นฉบับ และกู้กลับมาได้จริงเมื่อถึงเวลา สิ่งที่ไม่ใช่ backup คือ RAID และ snapshot ที่เก็บอยู่บนเครื่องเดียวกัน เพราะทั้งสองอย่างช่วยเรื่องฮาร์ดแวร์เสียเท่านั้น ไม่ได้ช่วยเรื่องลบผิด เขียนทับ หรือถูกเข้ารหัสเรียกค่าไถ่

ถ้าจะลงมือทำวันนี้ ให้เริ่มจากสามอย่างตามลำดับ หนึ่งคือตั้งให้สำรองไฟล์เว็บกับฐานข้อมูลอัตโนมัติทุกวัน สองคือส่งอย่างน้อยหนึ่งชุดออกไปเก็บนอกเครื่องคนละผู้ให้บริการ สามคือลองกู้ขึ้นเครื่องทดสอบสักครั้งภายในเดือนนี้ แค่สามข้อนี้ก็เหนือกว่าเว็บส่วนใหญ่ที่มีปัญหาเรื่องข้อมูลหายแล้ว

ถ้ายังไม่คุ้นกับส่วนประกอบที่ต้องสำรอง แนะนำอ่าน MySQL คืออะไร เพิ่มเพื่อเข้าใจว่าฐานข้อมูลเก็บอะไรและทำไมต้องดัมป์ออกมาเป็นไฟล์ ส่วนใครที่ยังไม่เคยเช่าเซิร์ฟเวอร์มาก่อน ลองอ่าน VPS คืออะไร กับ VPS ต่างจาก Web Hosting ยังไง ก่อน เพราะโฮสติ้งแบบแชร์มักจำกัดสิทธิ์จนตั้งระบบสำรองแบบที่ต้องการเองไม่ได้

และเพราะสาเหตุข้อมูลหายจำนวนมากมาจากการถูกบุกรุก การทำ backup ควรทำคู่กับการปิดช่องทางเข้าที่ไม่จำเป็น อ่านต่อได้ที่ Firewall คืออะไร ส่วนใครที่วางแผนขยายเป็นหลายเครื่อง ควรอ่าน Load Balancer คืออะไร ประกอบ เพราะการมีหลายเครื่องเปลี่ยนวิธีวางแผนสำรองข้อมูลไปพอสมควร